👉🏻 bron: Zorgvisie

Brabant speelt 127.680 uur vrij door zelfzorg: ‘We zien zelfs gaten in de routes’

De Brabantse aanpak om burgers simpele zorgtaken te laten uitvoeren, blijkt een succes. Alleen al met het zelfstandig oogdruppelen speelt de wijkverpleging jaarlijks 75 fte vrij voor essentiële zorg. Ook de zelfzorgsprints voor steunkousen aantrekken en verzorgend wassen zijn veelbelovend. “We hoeven geen nee meer te verkopen”, vertellen bestuurders Mireille de Wee en Agnes Klaren.

De regioaanpak vindt zijn oorsprong in 2022 bij vvt‑organisatie Thebe. Tijdens een managementconferentie reflecteert de verpleegkundige adviesraad (VAR) op de Toekomstagenda 2030. “De wijkverpleegkundigen vonden de visie veel te hoog-over”, aldus Thebe-bestuurder Agnes Klaren. “Zij zagen veel laaghangend fruit door te stoppen met niet-verpleegtechnische handelingen.” Zo beschrijft een VAR-lid dat ze wekelijks vijf cliënten bezoekt om ogen te druppelen of steunkousen aan te trekken, terwijl ze geen tijd heeft voor een jonge moeder in de palliatieve fase. “Als ze mensen zelfredzaam kon maken, dat zou ze de essentiële zorg en aandacht kunnen geven aan mensen die dat écht nodig hebben.”

Die boodschap raakt Klaren. Ze geeft de VAR-leden carte blanche om hun idee uit te werken. “Onze boodschap was: wat hebben jullie nodig? Wij supporten en faciliteren aan alle kanten.”

Sprintjes trekken

De verpleegkundigen brengen ideeën in kaart die cliënten zelfredzaam kunnen maken. Een van de eerste concrete handelingen is het zelfstandig oogdruppelen met een oogdruppelbril. Daarvoor moet de hele keten meedoen. “Als alleen Thebe stopt, kloppen burgers bij collega-organisaties aan en maken we geen impact”, zegt Klaren. We kunnen de verwachtingen over de zorg alleen veranderen als de wijkverpleging, huisarts, het ziekenhuis en de apotheek eenduidig uitleggen waarom bepaalde handelingen niet meer door zorgprofessionals worden verricht.”

Binnen een korte tijd zitten alle betrokken partijen aan tafel voor een sprintweek. In één week tijd tekenen ze samen de bestaande én gewenste klantreis, worden er materialen getest en instructiekaarten, Q&A’s en een oogdruppelschema ontwikkeld. “Met deze gestructureerde methodiek maak je echt meters.” Op 1 april 2023 gaat de nieuwe werkwijze van start.

Smaakt naar meer

De succesvolle sprint smaakt naar meer. “Daarom hebben we andere niet-essentiële hoofdtaken voor de wijkverpleging geïdentificeerd”, legt Klaren uit. De aanpak voor het oogdruppelen wordt een blauwdruk voor nieuwe werkwijzen. In december 2023 introduceert de regio een nieuwe klantreis waarbij mensen zelfstandig hun steunkousen aantrekken. Al snel volgen er sprints voor zelfstandig zwachtelen, verzorgend wassen en een duidelijke en uniforme werkwijze rond het uitvoeringsverzoek bij voorbehouden handelingen.

Klaren benadrukt dat de zorgprofessionals zelf de sprints bedenken. “Wij kijken naar de impact.” Daarvoor hebben de betrokken bestuurders, projectleiders en professionals een afwegingskader gemaakt. “Iedere sprint moet bijdragen aan de zelfredzaamheid, meer dan twee disciplines raken, opschaalbaar zijn en volume hebben om impact te maken”, zegt Mijzo-bestuurder Mireille de Wee. “Op basis van deze uitgangspunten zoeken professionals vanuit hun vakinhoud naar nieuwe sprints.”

Zorgmedewerkers vrijspelen

De impact is groot. Sinds 2023 komt de wijkverpleging alleen nog langs voor oogdruppelen of steunkousen als zelfstandig handelen écht niet mogelijk is. “Daardoor is het aantal zorgaanvragen voor oogdruppelen met 88 procent gedaald”, aldus De Wee. Het aantal maandelijkse verzoeken is van 5,5 per wijkteam naar 0,6 gedaald. “Daarmee zien we dat het nu ook geaccepteerd wordt door burgers. Het ziekenhuis verwijst gelijk naar de apotheek, de apotheek geeft uitleg en verstrekt de oogdruppelbril en de burger weet dat die het zelf kan.”

Omgerekend bespaart de regio 127.680 uur per jaar. “Daarmee spelen we 75 fte vrij voor andere werkzaamheden.”

De nieuwe steunkous‑aanpak laat vergelijkbare resultaten zien. In de regio Midden- en West-Brabant ontvangen 6.000 cliënten hulp bij steunkousen aantrekken, wat neerkomt op 225 fte. Na anderhalf jaar is het aantal vragen met 80 procent (N=185) gedaald. Voor professionals betekent het minder fysieke belasting. “Steunkousen aantrekken kost veel kracht. Deze nieuwe werkwijze is eenvoudig voor cliënten én minder belastend voor de handen en schouders van medewerkers”, aldus Klaren. De verwachting is dat de impact de komende tijd toeneemt.

In februari worden de resultaten voor het verzorgend wassen gedeeld. Wassen met een speciaal washandje is in de plaats gekomen van douchen of wassen aan de wastafel. Regionaal hebben de ouderenzorgpartijen afgesproken dat medewerkers cliënten nog maximaal twee keer per week douchen en er technologie en hulpmiddelen worden ingezet om de eigen regie te bevorderen. “We zetten hiermee een stap naar efficiënte en betaalbare thuiszorg. En ook hier geldt dat volledig douchen een zware fysieke activiteit is voor professionals.” Voor mensen met COPD of hartfalen is volledig wasbeurt ook een energievreter. “De overstap op verzorgend wassen bespaart tijd, is beter voor de kwetsbare huid en voegt kwaliteit toe aan de dag.”

Van zorgkloof naar vrijheid

De beweging draait niet alleen om het dichten van de zorgkloof, benadrukt De Wee. “De uiteindelijke drijfveer is dat mensen hun zelfstandigheid behouden. Ze hoeven niet meer op de wijkverpleging te wachten en kunnen hun dag zelf indelen.” De nieuwe methodiek wordt inmiddels ook toegepast bij bestaande cliënten in thuiszorg en verpleeghuizen. “Ook daar telt het voor de waardigheid als iemand iets zelf kan blijven doen.”

Bij elke sprint komen dezelfde succesfactoren terug. “Het belangrijkst is dat de professionals aan het roer staan”, begint Klaren. “Daardoor is er draagvlak voor een nieuwe manier van werken.” De Wee: “Bovendien is de aanpak lekker tastbaar en pragmatisch. Dat past goed bij verpleegkundigen en verzorgenden.” De eenduidige regionale boodschap, de gestructureerde klantenreis en de betrokkenheid van alle ketenpartners zijn ook onmisbaar. “De sprints staan niet op zichzelf, maar sluiten aan op reablement en de Schijf van Vijf.” De nieuwe generatie ouderen die zo lang mogelijk zelfstandig wil blijven, draagt ook bij aan de beweging naar zelfredzaamheid.

Gat in de markt

Toch kost het een lange adem om de nieuwe werkwijze te laten landen. Zo kregen de vvt‑organisaties in het begin telefoontjes van bezorgde huisartsen die het prettiger vonden als de wijkverpleging twee keer per dag bij een eenzame cliënt langskwam. “Maar hoe hard het ook klinkt: de wijkverpleging is er niet om eenzaamheid op te lossen. We hebben veel gesprekken gevoerd om samen in een andere denkrichting te komen”, aldus Klaren. Ook voor zorgprofessionals, die van nature geneigd zijn om te helpen, kost de verandering tijd. “We wilden graag twaalf sprints per jaar realiseren, maar dat bleek te ambitieus. Het kost als organisatie adaptievermogen om de nieuwe werkwijze eigen te maken.”

Toch bewegen niet alle partijen mee. “Zo maakten we iemand zelfstandig die vervolgens naar een private partij ging die die zorg gewoon blijft doen”, vertelt De Wee. “En na onze steunkousencampagne werd zelfs een bedrijf opgericht dat alsnog die kousen aantrekt. Er wordt daarbij niet gekeken naar het maatschappelijke belang, maar een gat in de markt.” Ondanks deze frustratie is de regio volgens De Wee op koers. “Ons doel is beschikbare zorg en het verrichten van essentiële zorg. Dat lukt.” Volgens De Wee vraagt het afstoten van niet-essentiële zorg ook lef. “Waar we voorheen nee moesten voorkopen, hebben we nu een groene golf. Daardoor vallen er soms ook gaten in de routes. Dan moet je stevig in je schoenen staan om het collectief boven de bedrijfsvoering te zetten en niet terug te grijpen naar het oude.”

Kopieerbaar

De sprintmethode wordt inmiddels overgenomen in onder meer Utrecht, Rotterdam, Waardenland, Noordoost‑Brabant, Hoeksche Waard en Zuid‑Holland Noord. De Wee en Klaren hopen dat meer regio’s volgen. “Deze aanpak is één op één over te nemen en is niet afhankelijk van de lokale context”, aldus Klaren.

Komend kwartaal werkt de regio een klantreis uit waarin cliënten zich zelfstandig leren aan‑ en uitkleden; een handeling waar in combinatie met wassen landelijk 3.050 fte en 210 miljoen euro mee gemoeid is. De ambitie blijft twee sprints per jaar, met op de wensenlijst onder andere nieuwe werkwijzen voor onderhuids injecteren, katheteriseren, zalven en enkelvoudige wondzorg. “Daarbij kijken we telkens naar de grootte van de doelgroep, het verwachte effect en in hoeverre dit aanvult op de regionale initiatieven”, besluit De Wee.